Natomiast rodzina dysfunkcyjna najprościej ujmując nie spełnia swojej funkcji. Taka rodzina charakteryzuje się pewnymi cechami, niektóre z nich zostaną przeze mnie opisane poniżej na przykładzie rodziny z problemem alkoholowym. Wiele z opisanych zjawisk można również odnieść do funkcjonowania rodziny z problemem uzależnienia w ogóle.


 

Osoba uzależniona aktywnie pijąca przede wszystkim działa destrukcyjnie na siebie, jeśli jest samotna, nie ma rodziny, ani innych bliskich osób. Najczęściej jednak w otoczeniu znajdują się osoby bliskie, które reagują na jej zachowanie. Na ogół dostosowują się do tej sytuacji w pewien dysfunkcyjny (nie zdrowy), charakterystyczny sposób, który będzie tematem tego artykułu. Oczywiście może być tak, że rodzina lub bliscy osoby uzależnionej reagują w sposób zdrowy (funkcjonalny).

Choroba alkoholowa rozwija się powoli i wraz z jej rozwojem zachodzą pewne zmiany w otoczeniu takiej osoby. Przykładowo, jeśli uzależniony rodzic upija się coraz częściej przestaje wypełniać swoje obowiązki, które powoli przejmują inni członkowie rodziny, aby rodzina dalej sprawnie funkcjonowała. Osoba uzależniona zaczyna z powodu swojego picia mieć trudności z przychodzeniem do pracy na czas. Rodzic nieuzależniony z obawy przed tym, ze partner straci pracę może dzwonić do pracy kłamiąc i usprawiedliwiając jego nieobecność. Obowiązki domowe na przykład pijącej matki takie jak: sprzątanie, gotowanie, pranie stopniowo przejmują dzieci (proszone przez niepijącego rodzica lub z własnej chęci pomocy albo potrzeby utrzymania pewnego porządku w domu). Starsze dzieci mogą też zacząć zajmować się młodszym rodzeństwem z powodu niedyspozycji rodzica pijącego.

Alkoholizm jest chorobą postępującą, z czasem osoba uzależniona coraz więcej czasu spędza na organizowaniu sobie alkoholu, piciu go lub dochodzeniu do siebie po piciu „wypadając” coraz częściej i na dłuższe okresy czasu z pełnionej w życiu roli rodzica, pracownika, małżonka itp. Natomiast inni członkowie rodziny są coraz bardziej obciążeni próbując utrzymać dotychczasowe funkcjonowanie rodziny. Im bardziej osoba uzależniona zachowuje się nieodpowiedzialnie, tym bardziej odpowiedzialni są inni członkowie rodziny. Ale też im bardziej alkoholik jest obwiniający innych oraz agresywny, tymbardziej partner i dzieci mogą odczuwać winę i stają się pasywni.

Rodzina zachowuje się tak, ponieważ stara się przywrócić zachwianą przez osobę uzależnioną równowagę w systemie rodzinnym, jest to reakcja na chore (dysfunkcjonalne) postawy i działania osoby uzależnionej. Takie właśnie przystosowanie jest jedynym z czynników powodujących, że rodzina funkcjonuje w sposób dysfunkcjonalny (chory). Dzieci wypełniają obowiązki pijącego rodzica, nie mają tym samy czasu na rzeczy, które robią ich rówieśnicy. Partner jest przeciążony obowiązkami, które bierze na siebie, kiedy pijący mąż lub żona zawodzi. Poza tym emocje zaangażowane w cały ten proces są trudne do zniesienia dla domowników.

Kolejnym aspektem funkcjonowania rodziny z problemem alkoholowym są reguły, (czyli zdania określające funkcjonowanie rodziny), one też mogą podtrzymywać dysfunkcję. Przykładowe dysfunkcjonalne reguły to:

„Picie alkoholu przez uzależnionego jest najważniejszą sprawą w życiu rodziny”

Członkowie rodziny planują swoje aktywność pod funkcjonowanie osoby uzależnionej, która jest głównie skoncentrowana na planowaniu picia, zdobywaniu alkoholu i piciu go. Na przykład partner stara się być w domu w godzinach, w których osoba uzależniona najczęściej pije, aby kontrolować jej zachowanie. Dzieci nie zapraszają swoich znajomych do domu w związku z tym, że uzależniony rodzic pije alkohol. Alkoholik gromadzi zapasy alkoholu, a członkowie rodziny są skoncentrowani na szukaniu go i usuwaniu z domu. Partner rezygnuje z różnych aktywności po to, aby być w domu i kontrolować osobę uzależnioną. Minimalizowane są też z czasem wyjścia z domu, ponieważ każde spotkanie ze znajomymi kończy się upiciem. Wszystko obraca się wokół uzależnionego i jego picia.

 „Każdy w rodzinie musi być wspólnikiem”

Członkowie rodziny deklaratywnie chcą, aby osoba uzależniona przestała pić. Natomiast dysfunkcjonalne dostosowanie się do alkoholika powoduje, że nieświadomie podtrzymują jego picie i stają się tym samy jego „wspólnikami”. Przejmując obowiązki, kryjąc go, dając mu alibi, starają się nie dopuścić do zamieszania i do ujawnienia problemu alkoholowego na zewnątrz rodziny, ułatwiają mu picie oraz chronią go przed jego konsekwencjami. Takie zachowanie na ogół wynika z miłości, lojalności, troski i niewiedzy, jednak powoduje utrwalenie aktualnej sytuacji.

„Nie wolno rozmawiać o tym, co się dzieje w rodzinie ani między sobą, ani z innymi ludźmi”

Reguła ta ustalana jest w celu zaprzeczenia trudnej aktualnej sytuacji w myśl za zady - to o czym się nie mówi nie istnieje. Nienazywanie problemu wprost powoduje zamęt w rodzinie w konsekwencji członkowie rodziny nie wiedzą, co jest powodem ich problemów. Czują oni trudne emocje, których źródła nie rozumieją. Regułą ta również uniemożliwia pomoc osób z zewnątrz, utrzymuje ona tym samy status quo rodziny.

„ Nie wolno mówić, co się naprawdę czuje”

Aby uniknąć odczuwania bardzo trudnych do wytrzymania emocji taki jak strach, nienawiść, smutek, żal, samotność, porzucenie w aktualnej sytuacji, wymaga się, żeby nikt nie mówił o swoich uczuciach. Może to spowodować trudności w komunikacji, która jest sztywna, niepełna i brak w niej autentycznych uczyć. W rezultacie wszyscy domownicy mogą stracić kontakt ze swoimi prawdziwymi uczuciami. Taki brak umiejętności rozpoznawania własnych stanów emocjonalnych i ich źródeł może powodować różnorakie problemy. Nasze uczucia są dla nas pewnego rodzaju radarem, który może nam podpowiadać, jaki jest nasz stosunek do świata zewnętrznego. Dzięki nim wiemy, że coś nam szkodzi, coś nas złość, a coś jest dla nas przyjemnym doświadczeniem.

Nie wolno nikomu ufać”

Nie wolno ufać zarówno członkom własnej rodziny, ale również innym osobom poza rodziną. Dzieci w rodzinie uczą się tej reguły z powodu niespełnionych obietnic na przykład osoby uzależnionej. Reguła ta utrudnia nawiązywanie kontaktów z innymi ludźmi. Powoduje ona również poczucie izolacji w rodzinie oraz poza nią.

Opisane powyżej aspekty funkcjonowania rodziny z problemem alkoholowym odnoszą się do rodziny dysfunkcyjnej. Należy jednak pamiętać, że nie wszystkie rodziny z problemem alkoholowym ujawniają opisane przeze mnie cechy. Wszystko zależy od tego jak członkowie rodziny reagują na zachowania osoby uzależnionej.

 

Bibliografia

Hellsten T., (2008) Wsparcie dla dorosłych dzieci alkoholików. Łódź: JK.

Wegscheider-Cruse S. (2000). Nowa szansa – nadzieja dla rodziny alkoholowej. Warszawa: Instytut Psychologii Zdrowia.

 

Prajsner M. (2002a). Rodzina dysfunkcyjna. Remedium nr 5, s. 18-19.